خدايا ! اينان اهل من هستند . پيامبر و عصر جاهليّت جملات اين فراز دعا با مرورى به وضع عصر جاهليّت و اوضاع و احوال مردم عرب روشن‌تر مىشود ، به همين خاطر به طور خيلى مختصر دورنمايى از آن زمان را با هم تماشا مىكنيم ، تا معلوم شود رسول با كرامت اسلام در جهت تبليغ دين با چه قومى رو به رو بوده و براى احياى دين خدا گرفتار چه مشقّات و زجرها و رنج هايى شده است . « در آن زمان حدود يك ششم مردم عربستان شهر نشين بودند كه بيشتر در نواحى جنوب ، يمن و عدن و حضرموت و در قسمت شمال غربى ، حيره و غسّان به سر مىبردند و در حجاز هم سه شهر مكّه و يثرب و طائف وجود داشت ، ديگر ساكنان عربستان اعراب صحرانشين و بيابان گرد بودند و به طور كلّى شهر نشينان عرب هم خمير مايهء اخلاق و روحيّات خود را از صحرانشينى و نظام قبيله‌اى گرفته بودند . [ تعصّب قبيله‌اى در جاهليّت ] عرب باديه تابع نظم و فرمانبرى و تسليم در برابر قدرت نيست ، به خود و افراد قبيله‌اش متّكى است و با ديگران همان مىكند كه ناسيوناليست‌هاى افراطى و نژاد پرستان با ديگر نژادها و ملّت‌ها ، هر جا بتوانند كشتار ، غارت ، دزدى ، هتك ناموس ، دروغ و خيانت را نسبت به ديگران مشروع مىدانند . اعراب بدوى تابع حكومتى نبودند و نظم و سياستى نداشتند و اساس مليّت و جامعهء آنان را ، قبيله تشكيل مىداد . قبيله مجموع چند خانواده و قوم و خويشاوند است كه تحت رياست شيخ قبيله كه معمولًا كهنسال‌ترين افراد قبيله است به سر